کلاب فوت یا پاچنبری یکی از شایعترین ناهنجاریهای مادرزادی سیستم عضلانیـاسکلتی است که در آن یکی یا هر دو پا به شکل غیرطبیعی به داخل یا پایین چرخیدهاند. این عارضه اگرچه ممکن است در ابتدا نگرانکننده به نظر برسد، اما با تشخیص زودهنگام و درمانهای اصولی همچون روش پونستی، فیزیوتراپی یا جراحی، قابل اصلاح و کنترل است. در این مقاله به بررسی علل، علائم و جدیدترین روشهای درمان این اختلال که اغلب در همان نوزادی درمان می شود، پرداخته ایم.
کلاب فوت یا پاچنبری چیست؟
کلاب فوت (club foot) یا پاچنبری نوعی ناهنجاری مادرزادی پا است که از همان لحظه تولد بروز میکند. در این حالت، پای نوزاد به سمت داخل یا پایین میچرخد و ظاهر طبیعی خودش را از دست میدهد. این عارضه گاهی فقط در یک پا ایجاد میشود و گاهی هم هر دو پا را با شدتهای مختلف درگیر میکند.
سالانه حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار نوزاد در جهان با پاچنبری به دنیا میآیند. بیشتر این موارد به کشورهای با درآمد پایین یا متوسط مربوط میشوند. این وضعیت خودبهخود اصلاح نمیشود و به درمان نیاز دارد؛ برای همین، اکثر کودکان مبتلا به این مشکل، در چند روز اول پس از تولد تحت درمان قرار میگیرند. به طور کلی، پاچنبری دردی ایجاد نمیکند، ولی در صورت عدم درمان، پا به همان شکل غیرطبیعی باقی میماند.
علت چنبری شدن پا چیست؟
علت کلاب فوت در اکثر مواقع مشخص نیست؛ برای همین پزشکان آن را یک وضعیت ایدیوپاتیک (بدون دلیل واضح) محسوب میکنند. با این حال، بررسیها نشان دادهاند که عوامل ژنتیکی نقش مهمی در بروز این مشکل دارند. اگر یکی از اعضای خانواده سابقه این عارضه را داشته باشد، احتمال بروز آن در بقیه نوزادان هم بالا میرود.
بر خلاف تصور عموم، پاچنبری به خاطر حالت قرارگیری جنین در رحم ایجاد نمیشود، بلکه عواملی مثل اختلال در رشد طبیعی عضله یا عصب پا به همراه ژنتیک و عوامل محیطی زمینه ساز بروز آن هستند. عوامل خطر سازی که احتمال بروز این عارضه را افزایش میدهند عبارتند از:
- جنسیت نوزاد به این صورت که پسرها بیشتر از دخترها دچار این مشکل میشوند
- سیگار کشیدن مادر در دوران بارداری
- دیابت بارداری
- کم بودن مایع اطراف جنین
- انجام زود هنگام آزمایش آمنیوسنتز (پیش از هفته ۱۳ بارداری)
مهمترین علائم کلاب فوت یا پاچنبری و روشهای تشخیص آن
علائم کلاب فوت معمولا بلافاصله بعد از تولد نوزاد قابل مشاهده هستند. در بسیاری از موارد، پزشک حتی قبل از تولد نوزاد نیز از طریق سونوگرافی، نشانههای این ناهنجاری را در جنین میبیند. به طور کلی، علائم پاچنبری شامل موارد زیر میشوند:
- چرخش پای نوزاد به سمت داخل و پایین
- خم شدن انگشتان پا به سمت داخل
- کوتاهتر بودن یک پا نسبت به پای دیگر (حدود یک تا یک و نیم سانتیمتر)
- شکل غیرعادی پا به حالت کلیه یا لوبیایی
- وجود چین عمیق در قسمت داخلی مچ پا
- سفتی مفصل مچ پا و کاهش دامنه حرکت
- قوس کف پای بلندتر از حد طبیعی
- عدم رشد کامل عضله ساق پا
- برگشت پا بهطور کامل به سمت بالا یا مخالف در موارد شدید
اکثر پزشکان در اولین معاینات فیزیکی بعد از تولد، قادر به تشخیص کلاب فوت هستند. با اینکه ظاهر پا در این ناهنجاری کاملا تغییر میکند؛ اما گاهی پزشک از آزمایشات بیشتری برای تشخیص دقیقتر کمک میگیرد.
سونوگرافی دوران بارداری برای تشخیص قبل از تولد، اشعه ایکس برای بررسی ساختار استخوانی پا و امآرآی در موارد خاص برای مشاهده جزئیات بیشتر عضله و مفصل، ابزارهایی هستند که برای تشخیص دقیق club foot استفاده میشوند.
زمان مناسب برای درمان ناهنجاری کلاب فوت چه سنی است؟
درمان کلاب فوت هرچه زودتر آغاز شود، نتیجه بهتری خواهد داشت. برای همین، پزشکان توصیه میکنند درمان را در همان یکی دو هفته اول بعد از تولد نوزاد شروع کنید. در این زمان، استخوانها و مفاصل نوزاد نرمتر هستند و راحتتر به شکل طبیعی برمیگردند. اگر درمان به تعویق بیفتد، اصلاح فرم پا دشوارتر میشود و احتمال بروز مشکلات حرکتی در آینده افزایش مییابد.
📞 برای مشاوره و رزرو نوبت معاینه با شماره ۰۹۰۳۶۶۶۶۷۶۹ تماس بگیرید 📞
روشهای درمان کلاب فوت یا پاچنبری
از آنجایی که امکان تشخیص این ناهنجاری قبل از تولد وجود دارد، خانوادهها فرصت دارند با پزشک متخصص مشورت کنند و بلافاصله پس از تولد، فرآیند درمان را آغاز نمایند. تیم درمان شامل پزشک متخصص ارتوپدی کودکان و فیزیوتراپیست است که در کنار هم برای اصلاح فرم پا و بازگرداندن توان حرکتی آن تلاش میکنند. روشهای درمان کلاب فوت یا پاچنبری شامل موارد زیر میشوند:
1- روش پونستی
این روش، یکی از موثرترین و رایجترین روشهای درمان پا چنبری نوزادان است که معمولا در دو هفته اول زندگی نوزاد شروع میشود. در این روش، پزشک با کشش آرام پای نوزاد و قرار دادن آن در گچ، بهمرور فرم طبیعی پا را بازمیگرداند. هر هفته، گچ جدیدی جایگزین قبلی میشود تا پا مرحلهبهمرحله به موقعیت درست برسد.
قبل از آخرین گچ، پزشک برای اصلاح طول تاندون آشیل، برش کوچکی روی آن ایجاد میکند. این تاندون مسئول اتصال پاشنه به عضلات ساق پا است. چون برش بسیار سطحی است، نیازی به بخیه ندارد و تاندون بهسرعت ترمیم میشود. سپس، پای کودک در قالب گچ جدید قرار میگیرد که معمولا تا سه هفته باقی میماند.
برای پیشگیری از برگشت مجدد ناهنجاری نیز لازم است کودک از کفشهای مخصوص یا بریس استفاده کند. انجام تمرینات کششی هم برای تثبیت نتیجه درمان لازم است.
2- روش فرانسوی
تمرکز این روش روی اصلاح تدریجی وضعیت پا با استفاده از کششهای روزانه، آتلبندی و استفاده از چسبهای مخصوص است. برخلاف روش پونستی، در این روش از گچگیری خبری نیست. فیزیوتراپیست درمان را بلافاصله پس از تولد آغاز میکند و شیوه انجام آن را به والدین هم آموزش میدهد تا هر روز درمان را در خانه ادامه بدهند.
طی روش فرانسوی، پای نوزاد را بهتدریج به وضعیت طبیعی برمیگردانند و با نوار و آتل در جای مناسب ثابت میکنند. در دو ماه اول، درمان هر روز تکرار و با گذشت زمان، فواصل آن کمتر میشود. در بسیاری از موارد، نوزادان در جریان درمان نیاز به برش کوچکی روی تاندون آشیل (تنوتومی) دارند تا اصلاح ساختار پا بهطور کامل انجام شود.
برای حفظ نتیجه درمان و جلوگیری از بازگشت ناهنجاری، والدین باید این روند را تا حدود دو تا سهسالگی کودک ادامه بدهند.
3- استفاده از بریس
بعد از اتمام درمانهایی مثل روش پونستی یا فرانسوی، پزشک برای جلوگیری از بازگشت مجدد ناهنجاری، استفاده از بریس را توصیه میکند. این بریسها از دو کفش مخصوص تشکیل شدهاند که با یک میله به هم وصل میشوند و وظیفه دارند پاهای کودک را در موقعیت درست نگه دارند.
در سه ماه اول، کودک باید هر روز ۲۳ ساعت از بریس استفاده کند. با رشد کودک، مدت زمان استفاده از بریس بهتدریج کمتر میشود و به حدود ۱۴ ساعت در روز میرسد. این روند تا حدود چهار یا پنج سالگی ادامه پیدا میکند. اگر استفاده از بریس بهدرستی و طبق برنامه انجام نشود، احتمال برگشت ناهنجاری بسیار زیاد خواهد بود.
4- جراحی برای درمان کلاب فوت یا پاچنبری
گاهی اوقات شدت پاچنبری بهقدری زیاد است که درمانهای غیرجراحی نتیجه نمیدهند. در چنین شرایطی، جراحی بهعنوان گزینه بعدی در نظر گرفته میشود. این عمل معمولا قبل از شروع راه رفتن کودک انجام میشود تا بهترین نتیجه را بدهد.
در طول جراحی، جراح تاندون آشیل را بلندتر کرده و سایر ناهنجاریهای پا را اصلاح میکند. سپس با قرار دادن سنجاقهایی در پا، موقعیت مناسب را تثبیت میکند و در نهایت هم پا را گچ میگیرد. چند هفته بعد، جراح گچ و پینها را خارج و گچ جدیدی را برای مدت چهار هفته جایگزین میکند. برای جلوگیری از بازگشت پاچنبری، استفاده از بریس یا کفش مخصوص پس از جراحی ضروری است.
5- درمانهای خانگی
بسیار مهم است که بدانید روشهای خانگی برای درمان کلاب فوت یا پاچنبری به هیچ عنوان جایگزین درمانهای استاندارد پزشکی نمیشوند. اما در کنار درمانهای اصلی میتوانید با انجام این کارها، به روند بهبودی سرعت ببخشید:
- ماساژ ملایم پاها با روغنهای گیاهی برای بهبود حرکت مفاصل و عضلات
- استفاده از آب نمک گرم برای کاهش تورم و التهاب
- مصرف عصاره گیاهانی مثل آلوئهورا و زنجبیل برای کاهش التهاب و تورم
- تغذیه سالم و متنوع برای تقویت بدن کودک
- تمرینات فیزیوتراپی برای تقویت عضلات و افزایش انعطافپذیری پاها
عوارض عدم درمان کلاب فوت یا پاچنبری چه هستند؟
عدم درمان به موقع کلاب فوت نوزادان، عوارض جدی و طولانی مدتی به بار میآورد. با اینکه کودک در مراحل اولیه ناهنجاری دچار درد و ناراحتی نمیشود، اما وقتی شروع به راه رفتن یا ایستادن کرد، فرم نامناسب پاها او را دچار مشکل میکنند.
سایر عوارض عدم درمان پاچنبری در کودکان عبارتند از:
- دشواری در راه رفتن و ناتوانی در استفاده از کف پا برای حرکت
- ایجاد پینه و عارضههای پوستی به دلیل راه رفتن روی لبه پا
- افزایش خطر ابتلا به آرتریت در آینده
- محدودیت در انجام فعالیتهای روزمره و بازیهای کودکانه
- ایجاد درد و ناراحتی در پا، مچ، زانو، لگن و کمر به دلیل راه رفتن غیرطبیعی
- کاهش اعتماد به نفس به خاطر غیرطبیعی بودن ظاهر پاها
امکان تشدید و برگشت پاچنبری بعد از درمان وجود دارد؟
بله. عدم پیگیری به موقع درمان، عدم استفاده از بریس یا کفشهای مخصوص طبق توصیه پزشک و عدم انجام تمرینات فیزیوتراپی همگی از دلایل اصلی تشدید و بازگشت ناهنجاری پا چنبری هستند. علاوه بر این، سهلانگاری والدین در تکمیل مراحل درمان مثل جراحی یا فیزیوتراپی و روی آوردن به روشهای سنتی غلط با اعمال فشار بیش از حد به پا، باعث وخیمتر شدن اوضاع کودک میشوند. در مواردی هم که درمانهای اولیه به درستی انجام نشوند وضعیت پا مجددا به حالت اولیه باز میگردد.
اهمیت مراجعه به موقع به ارتوپدی برای درمان
از آنجایی که این ناهنجاری خودبخود درمان نمیشود، مراجعه زودهنگام به بهترین متخصص ارتوپدی اهمیت بسیار بالایی دارد. اگر درمان از همان هفتههای اول تولد آغاز شود، شانس اصلاح کامل پا بدون نیاز به جراحی بسیار بالا خواهد بود. متخصص ارتوپدی با برنامهریزی دقیق از بروز عوارض و آسیبهای جدی جلوگیری کرده و سلامتی کودک دلبند شما را به او باز میگرداند.
پزشک متخصص علاوه بر ناهنجاری پا چنبری، مشکلاتی مثل دررفتگی مادرزادی لگن، پای پرانتزی، صافی کف پا در کودکان و سایر شکستگیها و ناهنجاریهای استخوانی مادرزادی را هم بررسی و درمان میکند.
راهنمای والدین برای مقابله با پا چنبری..
طبیعی است که به عنوان پدر و مادر، وقتی از وجود ناهنجاری در نوزاد تازه متولد شدهتان باخبر میشوید، نگران و دستپاچه شوید. اما باید بدانید که پاچنبری نقص مادرزادی شایعی است که با درمان به موقع، نتایج بسیار موفقیتآمیزی دارد. اگر درمان به تاخیر بیفتد، عوارضی مثل مشکلات حرکتی، درد و ناتوانی در استفاده از پا بروز میکند. بنابراین، مشاوره و مراجعه به متخصص ارتوپدی برای پیشگیری از این مشکلات ضروری است.
*~ سوالات متداول درباره کلاب فوت یا پاچنبری ~*
بعد از درمان کامل و بهموقع، پای کودک هیچ تفاوتی با پای کودکان دیگر ندارد. کودک بدون محدودیت راه میرود، میدود و در فعالیتهای روزمره شرکت میکند.
پاچنبری در بزرگسالان هم قابل درمان است، ولی معمولا به روشهای پیچیدهتری مثل جراحی نیاز دارد. شدت ناهنجاری، سابقه درمان در کودکی و انعطافپذیری مفاصل روی نوع درمان تاثیر میگذارند.
پیشگیری قطعی از کلاب فوت ممکن نیست، اما با رعایت برخی اقدامات مثل مراقبهای بارداری، غربالگریهای ژنتیکی، کنترل عفونتها، پرهیز از مصرف سیگار، الکل و عدم مصرف دارو بدون تجویز پزشک میتوان خطر بروز این ناهنجاری را کاهش داد.